فصلنامه علمی پژوهش های نوین حقوق اداری

فصلنامه علمی پژوهش های نوین حقوق اداری

نسبت فقه سیاسی و حقوق عمومی مدرن در مشروطیت و جمهوریت ایران معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 حقوق عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب، تهران، ایران
2 استادیار گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب، تهران، ایران
10.22034/mral.2023.2002652.1470
چکیده
نسبت فقه سیاسی و حقوق عمومی مدرن در همسنجی مفهومی حکومت مندی متافیزیکی و فیزیکی مبنا و منابع حق حاکمیت مشروطیت و جمهوریت است. گفتمان نظریه نخست مکانیسم تئولوژیکی و نظریه مقابل مکانیسم فیزیولوژیکی دارد و تدبیر حکمرانی آن ها بر پایه نمایندگی استوار است. نظریه نخست بر بنیاد نمایندگی الهی با واسطه فقیهان سیاسی در نظریه های الاهیاتی و نظریه مقابل بر بنیان اجماع همپوش شهروندان آزاد در نظریه های انسانی است. قدرت و حکومت مندی در نظریه نخست امر کیفی و ذهنی و بر پایه های نامرئی و سوبژکتیویسم و نظریه دوم با حکومت مندی مکانیکی بر امر کمی و عینی و بر پایه های مرئی و ابژکتیویسم مشهود است. هر یک از نظم سیاسی مشروطه و جمهوری در فقه سیاسی مشروطه و فقه سیاسی جمهوری معاصر مورد گرته برداری فقهی قرار گرفته است. پژوهش حاضر مبتنی بر روش تحلیل و مطالعه کتابخانه ای با وجه کارکردی و کارنامه مشروطه و جمهوری با نگاه تحلیلی و انتقادی بر فقه سیاسی معاصر مورد مطابقه قرار گرفته است. یافته های تحقیق نیز دلالت دارد که نسبت مفاهیم مورد بحث در ادبیات سیاسی و حقوقی فقه سیاسی معاصر با حقوق عمومی مدرن صرفا نومینالیستی و پوپولیستی بوده و با واژگان مفهومی آن گسست معنایی دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The relationship of political jurisprudence and modern public law in contemporary Iranian constitutionalism and republicanism

نویسندگان English

shahrokh gholami 1
Erfan Shams 2
ahmad montazeri 3
1 Public Law, Islamic Azad University, South Tehran Branch, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Public Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Department of Public Law, Faculty of Law, Islamic Azad University, South Tehran Branch, Tehran, Iran
چکیده English

The ratio of political jurisprudence and modern public law in the conceptual equivalence of metaphysical and physical governance is the basis and sources of constitutional and republican sovereignty. The discourse of the first theory has a theological mechanism and the opposite theory has a physiological mechanism, and their governance is based on representation. The first theory is based on divine agency through political jurists in theological theories and the opposite theory is based on consensus of free citizens in human theories. The power and governance in the first theory is qualitative and subjective and based on invisible foundations and subjectivism, and the second theory is evident with mechanical governance over quantitative and objective and visible foundations and objectivism. Each of the constitutional and republican political order has been subjected to jurisprudence in the constitutional political jurisprudence and the contemporary republican political jurisprudence. The current research is based on the method of analysis and study of a functional library and the record of the constitution and the republic with an analytical and critical view on contemporary political jurisprudence. The findings of the research also indicate that the relationship between the concepts discussed in the political and legal literature of contemporary political jurisprudence with modern public law is merely nominalist and populist and has a semantic break with its conceptual vocabulary.

کلیدواژه‌ها English

Political jurisprudence
modern public law
sovereignty
constitutionalism
republicanism
استوارسنگری، کوروش، دولت حقوقی، تهران: میزان، 1398.
اکبری، کمال، سیر تطور فقه سیاسی شیعه، چاپ اول، تهران: طرح آینده، 1387.
اکبری، کمال، فقه سیاسی و جمهوری اسلامی، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392.
الگار، حامد، دین و دولت در ایران، ترجمه: ابوالقاسم سری، چاپ دوم، تهران: توس، 1369.
امانت، عباس، تاریخ ایران مدرن، ترجمه: م. حافظ، تهران: فراگرد، 1400.
امین، سید حسن، تاریخ حقوق ایران، تهران: دایرة‌المعارف ایران‌شناسی، 1391.
آجودانی، ماشاءالله، مشروطه ایرانی، چاپ یازدهم، تهران: اختران، 1398.
آدمیت، فریدون، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران (جلد اول)، چاپ دوم، سوئد: کانون کتاب ایران و انتشارات روشنگران، 1985.
آشوری، داریوش، دانش‌نامه سیاسی، چاپ سی‌ام، تهران: مروارید، 1399.
باربیه، موریس، دین و سیاست در اندیشه مدرن، ترجمه: امیر رضایی، چاپ سوم، تهران: قصیده‌سرا، 1395.
بشیریه، حسین، موانع توسعه سیاسی در ایران، چاپ دهم، تهران: گام نو، 1395.
پولادی، کمال، تاریخ اندیشه سیاسی در غرب (جلد اول)، چاپ نهم، تهران: مرکز، 1393.
پولادی، کمال، تاریخ اندیشه سیاسی در غرب (جلد سوم)، چاپ هشتم، تهران: مرکز، 1394.
تیرنی، برایان، دین، قانون و پیدایش فکر مشروطه‌خواهی، ترجمه: حسین بادامچی و محمد راسخ، چاپ دوم، تهران: نگاه معاصر، 1396.
جرفادقانی، م.، علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی، چاپ اول، قم: معارف اسلامی، 1364.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق (جلد دوم)، چاپ دوم، تهران: گنج دانش، 1381.
حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران: امیر کبیر، 1364.
حجاریان، سعید، جمهوریت؛ افسون‌زدایی از قدرت، چاپ اول، تهران: طرح نو، 1379.
حقیقت، سید صادق، مبانی اندیشه سیاسی در اسلام، چاپ چهارم، قم: دانشگاه مفید، 1396.
حلاق، وائل ابن، دولت ممتنع: اسلام، سیاست، مخمصه اخلاقی مدرنیته، ترجمه: مهدی رضایی، تهران: خرسندی، 1395.
حیدری، آرش و هدایت نصیری، مسئله آلتوسر، چاپ یکم، تهران: تیسا، 1394.
خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله (مجلدات اول و دوم)، ترجمه: علی اسلامی، چاپ بیست و یکم، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1383.
خمینی، سید روح‌الله، صحیفه نور، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1361و1369.
خمینی، سید روح‌الله، کشف اسرار، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
خمینی، سید روح‌الله، ولایت فقیه؛ حکومت اسلامی، چاپ بیست و نهم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1394.
دال، رابرت و بروس استاین بریکنر، تحلیل سیاسی مدرن، ترجمه: حمیرا مشیرزاده، چاپ اول، تهران: فرهنگ جاوید، 1392.
رالز، جان، لیبرالیسم سیاسی، ترجمه: موسی اکرمی، تهران: ثالث، 1393.
راوشر، فردریک، فلسفه سیاسی و اجتماعی کانت، ترجمه: داوود میرزایی، چاپ اول، تهران: ققنوس، 1394.
زارعی، محمدحسین، گفتارهایی در حقوق عمومی مدرن: حاکمیت قانون و دموکراسی، تهران: خرسندی، 1394
روسو، ژان ژاک، قرارداد اجتماعی، ترجمه: مرتضی کلانتریان، چاپ هشتم، تهران: آگه، 1395.
زرگری‌نژاد، غلام‌حسین، رسایل مشروطیت(مجلدات اول و دوم)،چاپ دوم، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1390.
سن، آمارتیا کومار، اندیشه عدالت، ترجمه: احمد عزیزی، تهران: نی، 1394.
شمیم، علی‌اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: بهزاد، 1389.
شهابی، مهدی، فلسفه حقوق، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1396.
شیخ‌الاسلامی، محسن، ولایت فقیه، چاپ اول، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1378.
صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله، ولایت فقیه (حکومت صالحان)، تهران: امید فردا، 1393.
صانعی درّه‌بیدی، منوچهر، جایگاه انسان در اندیشه کانت، چاپ دوم، تهران: ققنوس، 1394.
ضیمران، محمد، میشل فوکو: دانش و قدرت، چاپ هفتم، تهران: هرمس، 1393.
طوسی، ابی‌جعفر محمد بن حسن بن علی، النهایه فی مجرد الفقع و الفتاوی، ترجمه: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران، 1342.
عمید زنجانی، عباس‌علی، فقه سیاسی (جلد دوم)، چاپ سوم، تهران: امیر کبیر، 1373 .
غمامی، سید محمدمهدی (با جمعی از نویسندگان)، دایرةالمعارف حقوق عمومی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، 1396.
فاستر، مایکل ب.، خداوندان اندیشه سیاسی (جلد اول)، ترجمه: جواد شیخ‌الاسلامی، چاپ هشتم، تهران: امیر کبیر، 1392.
فروغی، محمدعلی، سیر حکمت در اروپا (جلد اول و دوم)، تهران: زوار، 1344.
فوکو، میشل، مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمه: نیکو سرخوش و افشین جهان‌دیده، چاپ یازدهم، تهران: نی، 1392.
فیرحی، داود، فقه و سیاست در ایران معاصر (جلد اول و دوم)، چاپ ششم، تهران: نی، 1396.
فیرحی، داود، قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، چاپ چهاردهم، تهران: نی، 1394.
فیرحی، داود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، چاپ سیزدهم، تهران: سمت، 1395.
قاضی شریعت‌پناهی، ابوالفضل، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی (جلد اول)، تهران: دانشگاه تهران، 1373.
قمی، میرزا ابوالقاسم، ارشادنامه، به کوشش: حسن قاضی طباطبایی، مندرج در: نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، شماره 87، 1347.
کانت، ایمانوئل، فلسفه حقوق، ترجمه: منوچهر صانعی درّه‌بیدی، چاپ چهارم، تهران: نقش و نگار، 1393.
کانت، ایمانوئل، نقد عقل عملی، ترجمه: انشاءالله رحمتی، چاپ پنجم، تهران: سوفیا، 1395.
کدیور، محسن، حکومت ولایی (جلد دوم)، چاپ پنجم، تهران: نی، 1387.
کدیور، محسن، نظریه‌های دولت در فقه شیعه (جلد اول)، چاپ اول، تهران: نی، 1376.
کلسن،هانس، نظریه محض حقوق و دولت،ترجمه: محمدحسین تمدن جهرمی، چاپ دوم، تهران و قم: سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1395.
کِلی، جان موریس، تاریخ مختصر تئوری حقوقی در غرب، ترجمه: محمد راسخ، تهران: نی، 1398
لاک، جان، دو رساله حکومت، ترجمه: فرشاد شریعت، چاپ اول، تهران: نگاه معاصر، 1392.
لاگلین، مارتین، حقوق عمومی و نظریه سیاسی، ترجمه: محمد امامی و آیدا حیدری، تهران: میزان، 1399.
لاگلین، مارتین، مبانی حقوق عمومی در غرب، ترجمه: محمد مقتدر، تهران: مجد، 1395.
لاگلین، مارتین، مبانی حقوق عمومی، ترجمه: محمد راسخ، تهران: نی، 1393.
مادلونگ، ویلفرد، فرقه‌های اسلامی، ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر، 1381.
ماکیاوللی، نیکولو، گفتارها، ترجمه: محمدحسن لطفی، تهران: خوارزمی، 1388.
محمودی، سید علی، فلسفه سیاسی کانت، چاپ سوم، تهران: نگاه معاصر، 1395.
مرادخانی، فردین، خوانش حقوقی از انقلاب مشروطه ایران، تهران: میزان، 1396.
مصلی‌نژاد، عباس، جمهوری‌خواهی در ایران، چاپ اول، تهران: اختران، 1398.
منتظری، حسین‌علی، مبانی فقهی حکومت اسلامی (جلد اول)، ترجمه: محمود صلواتی و ابوالفضل شکوری، چاپ اول، تهران: کیهان، 1367.
مهاجرنیا، محسن، اندیشه سیاسی متفکران اسلامی (جلد دوم)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388.
مهدوی‌زادگان، داوود، فقه سیاسی در اسلام؛ رهیافت فقهی در تأسیس دولت اسلامی، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1394.
میرموسوی، سید علی، اسلام، سنت، دولت مدرن، تهران: نی، 1392.
نایینی غروی، میرزا محمدحسین، تنبیه الامه و تنزیه الملّه، مندرج در: غلام‌حسین زرگری‌نژاد، رسایل مشروطیت، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1390.
نوری، شیخ فضل‌الله، رساله حرمت مشروطه، مندرج در: غلام‌حسین زرگری‌نژاد، رسایل مشروطیت، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1390.
ویرولی، مائوریتسیو، جمهوری‌خواهی، ترجمه: حسن افشار، چاپ اول، تهران: مرکز، 1394.
وینسنت، اندرو، نظریه‌های دولت، ترجمه: حسین بشیریه، چاپ یازدهم، تهران: نی، 1395.
هابز، توماس، لویاتان، ترجمه: حسین بشیریه، چاپ نهم، تهران: نی، 1393.
هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلد اول)، چاپ دوم، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1374.
همپتن،جین،فلسفه سیاسی،ترجمه خشایار دیهیمی،چاپ سوم،تهران،طرح نو،1389
ب) مقاله
اسلامی، روح‌الله، «دولت مشروطه و حکومت‌مندی مکانیکی»، فصل‌نامه دولت‌پژوهی، سال اول، شماره 1، 1394.
ایزدی اودلو، عظیم، «بررسی حکومت مشروطه از نگاه آیت‌الله نایینی»، نامه فرهنگ، شماره 54، 1383.
باستانی،محمدحسین، اسداله یاوری،بایسته های دولت کارآمد؛مطالعه موردی دولت لیبرال، فصلنامه پژوهش های نوین حقوق اداری،،دوره5،شماره14،بهار
بالویی،مهدی،مهناز بیات کمیتکی و مرجان زارع مهذبیه، حکم حکومتی و مصلحت عمومی،فصلنامه پژوهش های نوین حقوق اداری، سال دوم،شماره دوم،بهار1399
بلز، هرمن، «مشروطه‌خواهی»، ترجمه: احمد مرکز مالمیری، مجلس و پژوهش، سال چهاردهم، شماره 56، 1387.
توحیدفام، محمد، «ساختارهای آینده ملت‌ـ‌دولت‌ها و چالش‌های فراروی آن‌ها»، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، سال دوم، شماره 2، 1386.
سلطانی، مصطفی، «ولایت فقیه از دیدگاه ابن فهد حلی»، فصل‌نامه علوم سیاسی، دانشگاه باقر العلوم، سال هفتم، شماره 25، 1383.
شفیعی افراپلی،مهدی،علیرضا دبیرنیا و علی مشهدی، واکاوی نسبت میان حاکمیت قانون و پوپولیسم: سازگار یا تقابل،فصلنامه پژوهش های نوین حقوق اداری،سال چهارم،شماره13،زمستان 1401
طاهری، مهدی و رسول حکمی شلمزاری، «سیر تحول و تکامل فقه سیاسی در ادوار تطور فقه سیاسی شیعه»، حکومت اسلامی، سال بیست و یکم، شماره چهارم، 1395.
کسرایی، محمدسالار و دیگران، «فوکو: حکومت‌مندی، سوژه سیاسی و کنش سیاسی»، جامعه‌شناسی تاریخی، دوره سوم، شماره 2، 1390.
لاگلین، مارتین، «نظریه مشروطه؛ درآمدی بر مبانی حقوق عمومی»، ترجمه: محمد راسخ، مجلس و پژوهش، سال چهاردهم، شماره 56، 1387.
مجتهد شبستری، محمد، «بستر معنوی و عقلایی علم فقه»، کیان، شماره 46، 1378.
هواسی، اسماعیل، «اندیشه فقهی و عمل سیاسی کاشف الغطا در باب مشروعیت حاکمیت سیاسی فتح‌علی شاه قاجار»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال نهم، شماره 35، 1398.
یحیوی، حمید، «کالبدشناسی فوکویی دولت»، فصل‌نامه دولت‌پژوهی، دوره اول، شماره 3، 1394.
2.عربی
ابن فهد حلی اسدی،ابوالمعالی احمد،اللمعة الجلیة فی معرفة النیة، شماره5601 و مهذب البارع فی شرح المختصر النافع،شماره3553، نسخه خطی،کتابخانه آیة الله مرعشی
انصاری، مرتضی بن محمد امین، المکاسب (الجزء الثالث)، الطبعة السادسة عشرة، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1431ق.
خمینی، سید روح‌الله، الاجتهاد و التقلید، الطبعة الرابعة، طهران: مطبعه مؤسسه العروج، 1440ق.
خمینی، سید روح‌الله، البیع (المجلد الثانی)، الطبعة الرابعة، طهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی، 1434ق.
کرکی، علی بن الحسین، رسالة المحقق الکرکی، الجزء الاول، نشر الکترونیکی شبکه الامامین الحسنین، بی تا.
مفید، محمد بن محمد، المقنعه، چاپ اول، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، 1413ق.
نجفی کاشف الغطاء، شیخ جعفر بن خضر، کشف الغطاء عن مبهمات شریعة الغراء، اصفهان: مهدوی، بی تا.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام(مجلدات 15و16و21)، محشی و مصح: عباس قوچانی، الطبعة السابعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1362ش.
نراقی، احمد بن محمد مهدی، عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1375ش.
3.Latin Source
Abrahamian, Ervand, Khomeinism, University Of California prees, 1993.
Barnett, Hilaire, Understanding Public Law, First Edition, Routledge-Cavendish, 2010.
Byrd, Dustin John, Ayatollah Khomeini and the Islamic Revulution in Iran, Western Michigan University, 2006.
Gabriele, Ganz, Understanding Public Law, First Published, Fontana Press,                      
Joseph, Schacht, An Introduction Islamic Law, Oxford, University Press,
Loughlin, Martin, Foundation Of Public Law, Frist Published, Oxford University Press, 2010.
Loughlin, Martin and Walker, Neil, The Paradox of Constitutionlism, Frist Published, Oxford University Press,
Nasr, Seyyed Hossein, Ideals and Realities of Islam, Frist Published, Mandala Publisher,
دوره 6، شماره 19
سال ششم، شماره نوزدهم، تابستان 1403
تابستان 1403
صفحه 189-227

  • تاریخ دریافت 28 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 16 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 17 تیر 1402